Nefret Hangi Renk Kalp? İktidar, Ideoloji ve Demokrasi Üzerine Bir Siyaset Bilimi Perspektifi
Giriş: Toplumsal Düzenin Kalp Atışları
Toplumlar, tarih boyunca güç ilişkileri ve toplumsal düzenin evrimiyle şekillenmiştir. Her bireyin toplumda aldığı rol, kendi varlık biçimini ve kolektif yaşamın yönünü etkiler. Fakat asıl soru, bu toplumsal ilişkilerin nasıl kurulduğu ve devam ettirildiğidir. Bir toplumda iktidar ilişkileri, sadece politikacıların ve devletin değil, aynı zamanda bireylerin, ideolojilerin ve kurumların etkileşimiyle de biçimlenir. Öyleyse, güç bir bakıma bir kalp gibi işliyor: bazen yavaş, bazen hızlı, bazen ise bastırılmış bir şekilde.
Peki, toplumlar arasında farklılıklar ve çatışmalar nasıl şekillenir? Bu çatışmaların kaynağı genellikle “nefret” gibi bir duygu değil midir? Birçok siyasi teorisyen, nefretin toplumsal düzenin en önemli yapı taşlarından biri olduğunu savunur. Nefret, sadece bireysel bir duygu olmanın ötesinde, güç ilişkilerini, iktidar yapılarının yeniden üretimini ve toplumsal düzenin şekillenişini etkileyen karmaşık bir kavramdır. Bu yazıda, “nefretin rengi”ni iktidar, kurumlar, ideolojiler, yurttaşlık ve demokrasi bağlamında ele alacağız.
İktidar ve Meşruiyet: Nefretin Siyasal Yüzü
İktidar, toplumda bireylerin ve grupların çıkarlarını şekillendiren ve yönlendiren temel bir yapı taşıdır. Michel Foucault’nun söylediği gibi, iktidar “yalnızca bir kişi ya da bir grup tarafından sahip olunan bir şey değil, daha çok toplumsal ilişkiler aracılığıyla egemen hale gelir.” Toplumlar, farklı toplumsal grupların ideolojik, ekonomik ve politik çıkarları üzerinden sürekli bir mücadelenin içinde varlıklarını sürdürür. Ancak iktidarın meşruiyeti, çoğu zaman nefretin içerisine gizlenmiş bir strateji ile şekillenir.
Meşruiyet, bir gücün doğru, adil veya halkın isteğiyle uyumlu olduğunu kabul edilmesidir. Fakat, meşruiyetin toplumsal kabulü, bazen nefret ve dışlayıcı ideolojilerle pekiştirilebilir. Bu durumda, “kimseyi dışlamadan” diye başlayan cümleler yerine, dışlama ve nefret üzerinden iktidar ilişkisinin pekiştirilmesi söz konusu olabilir. Neoliberalizm gibi ideolojilerde, belirli grupların marjinalleşmesi ve “öteki” olarak tanımlanması, iktidarın meşruiyetini sağlamak için kullanılabilir. Mesela, son yıllarda sağcı popülist hareketlerin, “kültürel elitler” veya “göçmenler” gibi hedef kitlelere karşı beslediği nefret söylemi, iktidarın geniş halk kitleleri arasında meşru kabul edilmesini sağlayan bir araç haline gelmiştir.
Nefret, çoğunlukla bir ayrımcılık ve dışlama yöntemi olarak, iktidar yapıları tarafından bilinçli bir şekilde kullanılır. Ancak bu süreç, uzun vadede toplumsal huzursuzluklara yol açabilir. Günümüzde, popülist liderlerin uyguladığı bu tür stratejiler, yalnızca bireyler arasında değil, tüm toplumlarda derin toplumsal yarılmalar yaratmaktadır. Demokratik toplumların içinde bulunduğu bu çatışma, aynı zamanda iktidarın zayıf ve kırılgan yapısını da gözler önüne serer.
Katılım: Demokrasiye Aykırı Bir Sarmal
Demokrasinin temeli, halkın katılımıdır. Ancak bugün, pek çok demokratik toplumda, katılımın ne şekilde ve kimler tarafından sağlandığı üzerine ciddi tartışmalar yaşanmaktadır. Katılımın olması gereken yer, çoğunlukla hegemonik yapılar tarafından kısıtlanır. Katılımın engellenmesi, toplumsal ayrımcılıkları ve nefret söylemlerini besleyen bir alan yaratır.
Daha önceki popülizm örneğini ele alalım: Birçok ülkede sağcı popülist hükümetler, özellikle yabancı düşmanlığını körükleyerek belirli grupların siyasi katılımını engellemektedir. Nefret söylemi, bu tür toplumsal yapıları pekiştirerek, toplumsal katılımın sınırlı kalmasına neden olur. Bu da demokrasinin işleyişini zedeler ve yalnızca “izin verilen” grupların kararlar üzerinde etkili olmasına yol açar.
İdeoloji ve Nefret: Toplumların Dilinde “Öteki”
Bir ideoloji, bir toplumun düşünce sistematiğini ve değer yargılarını şekillendirirken, çoğu zaman bu ideolojiler “öteki”ni yaratmak için de kullanılır. Nefretin dilini ideolojik söylemlerle şekillendirmek, toplumsal grupların birbirine karşı nefreti üzerinden güç elde etmek yaygın bir stratejidir. Tarihsel olarak, milliyetçi, ırkçı ve dini ideolojiler, kendilerinden farklı olanları “düşman” olarak tanımlamış ve bu düşmanlık üzerinden bir güç yapısı inşa edilmiştir. Bu ideolojik yapıların tüm toplumu şekillendirme potansiyeli, nefretin siyasal anlamını ve etkisini daha belirgin hale getirir.
Örneğin, 20. yüzyılın ortasında, Nazi Almanyası’nda Yahudi karşıtlığı ideolojisi, toplumun büyük bir kesimini nefretle yönlendiren bir mekanizmaya dönüştü. Bu ideolojik söylem, devletin meşruiyetini ve halkın katılımını sağladı. Bugün ise, birçok ülkede benzer şekilde, sağcı ideolojiler, dini ve etnik gruplar arasında nefret söylemini körükleyerek kendi güçlerini pekiştirmektedir.
Günümüz Siyasetinde Nefretin Yeri
Günümüzde nefretin siyasal yansıması, yalnızca ideolojilerle sınırlı kalmamaktadır. Teknolojinin etkisiyle, sosyal medya üzerinden yayılan nefret söylemleri, toplumsal düzeni tehdit eden önemli bir araç haline gelmiştir. Bu bağlamda, sanal dünya, bireylerin gerçek dünyadaki nefret davranışlarını pekiştiren bir alan olarak işlev görmektedir.
Bu durum, demokrasinin temel değerlerine yönelik ciddi tehditler oluşturur. Toplumlar, ideolojik farklılıklar ve nefret üzerinden birbirine daha fazla yabancılaşırken, bu yabancılaşma, sadece bireyleri değil, aynı zamanda demokratik kurumları da etkiler. Demokrasiye katılımın sınırlanması ve nefret söyleminin meşrulaşması, toplumların ortak geleceğini tehdit eder.
Sonuç: Nefretin Gücü ve Demokrasiye Dönüş
Nefret, her zaman sadece bir duygu değil, aynı zamanda toplumsal bir güç olarak işlev görür. Nefretin kaynağında yatan iktidar ilişkileri, meşruiyetin sağlanmasında ve katılımın engellenmesinde temel bir rol oynar. Demokrasilerde ise, bu güçler birbirleriyle çatışarak toplumsal dengeyi bozabilir.
Bugün, bireysel katılım, eşitlik ve toplumsal düzenin nasıl şekilleneceği soruları giderek daha önemli hale gelmektedir. Demokratik toplumların, nefretin değil, daha fazla katılımın ve karşılıklı anlayışın güçlenmesiyle daha sağlıklı bir yapıya bürüneceği düşüncesi, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ciddi bir dönüşüm gerektirir. Peki, toplumlar olarak, nefretin iktidar ilişkilerindeki rolünü nasıl dönüştürebiliriz? Bu, sadece siyasetçilerin değil, her bireyin sorumluluğunda olan bir sorudur.